Đặt tên các đơn vị hành chính cấp xã mới: Duy trì, kết hợp và đổi mới trong cải cách hành chính năm 2025 ở Việt Nam
Tóm tắt
Việc sắp xếp, hợp nhất các đơn vị hành chính cấp xã ở Việt Nam năm 2025, được Quốc hội ban hành theo Nghị quyết số 202/2025/QH15, tạo ra một bối cảnh quy mô lớn để nghiên cứu cách thức nhà nước thương lượng và kiến tạo bản sắc thông qua việc đặt tên địa danh. Nghiên cứu này phân tích 3.321 đơn vị hành chính cấp xã mới được thành lập nhằm xác định các mô hình duy trì, kết hợp và đổi mới tên gọi. Sử dụng thiết kế nghiên cứu hỗn hợp, kết hợp lập bản đồ các mô hình định lượng với phân tích định tính các văn bản chính sách, bản đồ lịch sử và tư liệu địa danh học, nghiên cứu xem việc đặt tên như một quá trình xã hội-ngôn ngữ học, trong đó quản trị, di sản và bản sắc tập thể giao thoa với nhau. Kết quả cho thấy việc duy trì tên gọi chiếm ưu thế ở các khu vực nông thôn có tính gắn kết văn hóa cao, trong khi các hình thức đổi mới tên gọi phổ biến hơn tại các trung tâm đô thị như Thành phố Hồ Chí Minh, nơi việc đổi tên góp phần củng cố giá trị di sản và thương hiệu địa phương. Đặt trường hợp Việt Nam trong khuôn khổ địa danh học phê phán, nghiên cứu cho thấy các cuộc cải cách hành chính quy mô lớn đóng vai trò trung gian giữa quá trình hợp lý hóa về mặt chính trị và sự tiếp nối về mặt biểu tượng. Nghiên cứu đóng góp cho lĩnh vực danh học bằng cách đề xuất một mô hình có khả năng áp dụng và tái lập để phân tích hoạt động đổi tên do nhà nước dẫn dắt, đồng thời mở rộng hiểu biết về cách quyền lực, ký ức và cảm thức thuộc về được mã hóa ra sao thông qua hoạt động thực hành đặt tên.
Từ khóa: Việt Nam, tên đơn vị hành chính cấp xã, cải cách hành chính, địa danh học, duy trì tên gọi, đổi mới tên gọi, thương hiệu địa phương
1. Giới thiệu
Tên địa danh không chỉ đơn thuần là những nhãn gọi; chúng là những thực thể chính trị, văn hóa và lịch sử vừa phản ánh vừa kiến tạo bản sắc tập thể (Alderman & Inwood 2013; Azaryahu 2011; Rose-Redwood et al. 2009). Trong lĩnh vực địa danh học phê phán, các dự án đổi tên do nhà nước dẫn dắt đã được nghiên cứu như những công cụ củng cố ý thức hệ, thương lượng di sản và tái định vị thương hiệu lãnh thổ (Filipa & André 2025; Gnatiuk 2025; Ndletyana 2012; Light et al. 2002). Tuy nhiên, phần lớn các nghiên cứu này tập trung vào hoạt động đổi tên ở cấp đô thị hoặc quốc gia trong các bối cảnh hậu thuộc địa, hậu xã hội chủ nghĩa hoặc hậu xung đột, trong khi tương đối ít chú ý đến hoạt động đặt tên có hệ thống ở các cấp hành chính thấp hơn, đặc biệt tại Đông Nam Á.
Việc sắp xếp, hợp nhất các đơn vị hành chính cấp xã ở Việt Nam năm 2025 tạo ra một cơ hội hiếm có để nghiên cứu quá trình ra quyết định về địa danh ở quy mô lớn. Được định hướng bởi Nghị quyết số 202/2025/QH15 của Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam (sau đây gọi là Quốc hội) và các văn bản quy phạm pháp luật có liên quan, cuộc cải cách đã làm giảm số lượng đơn vị hành chính cấp xã trên toàn quốc từ 10.035 xuống còn 3.321, tạo ra ba kết quả về tên gọi: duy trì tên hiện có, tạo tên kết hợp từ tên của các đơn vị hiện hữu và đặt những tên hoàn toàn mới (Quốc hội 2025). Các nguyên tắc được nêu trong Nghị quyết số 76/2025/UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội (sau đây gọi là Ủy ban Thường vụ Quốc hội), trong đó ưu tiên ý nghĩa lịch sử, tham vấn cộng đồng và tính rõ ràng về hành chính, phản ánh sự cân bằng giữa tính liên tục và sự thay đổi, đồng thời tương thích với những cải cách quản trị rộng hơn và các động lực chính trị về bản sắc (Ủy ban Thường vụ Quốc hội 2025).
Mặc dù các nghiên cứu về địa danh học Việt Nam đã đề cập đến sự phân tầng lịch sử (Lê 2006; 2012), những biến chuyển về ý thức hệ (Nguyễn 2024) và các xu hướng đặt tên ở đô thị (Bùi 2025; Bùi & Lê 2025), quá trình tái cấu hình tên gọi các đơn vị hành chính cấp xã trên quy mô lớn do nhà nước tổ chức và điều phối vẫn chưa được ghi nhận hoặc phân tích một cách có hệ thống. Nghiên cứu này nhằm lấp đầy khoảng trống đó bằng cách đặt cuộc cải cách hiện nay của Việt Nam trong các tranh luận lý thuyết và so sánh về địa danh học phê phán và xã hội-ngôn ngữ học.
Theo đó, nghiên cứu được định hướng bởi hai câu hỏi:
- Những mô hình duy trì, kết hợp và đổi mới nào đã xuất hiện trong việc đặt tên cho các phường/xã mới được thành lập trong cuộc cải cách hành chính năm 2025?
- Những động lực chính trị, lịch sử và không gian định hình như thế nào sự cân bằng giữa tính liên tục về mặt biểu tượng và sự đổi mới trong việc đặt tên các đơn vị hành chính cấp xã?
Bằng cách kết hợp phân tích định lượng các mô hình với phân tích định tính các nghị quyết chính thức, cơ sở lý giải chính sách và bản đồ lịch sử, nghiên cứu này hướng tới vừa đóng góp mô tả có cơ sở thực chứng về một cuộc cải cách đặt tên quy mô lớn, vừa đề xuất thảo luận mang tính khái niệm về cách thức việc đặt tên địa danh trở thành một không gian thương lượng giữa quyền lực nhà nước và bản sắc địa phương tại Việt Nam ngày nay.
(Chú ý: Nội dung trên là “tạm dịch”)
Figure 1: Map of Viet Nam with 34 Provinces
Xin đọc toàn văn bài viết (tiếng Anh) tại:
